Jean Cocteau, A reinterpretation of Michelangelo’s ‘The Creation of Adam’, out of the book HOMO ART, Taschen

 

H παρακάτω Ιστορία της Ομοφυλοφιλίας αφορά μέχρι το 2000- τα υπόλοιπα είναι ζώσα πραγματικότητα.

από τον Θοδωρή Αντωνόπουλο

Κάποιοι-ες υπήρξαν ή είναι «συγκυριακά» ομοφυλόφιλοι-ες. Άλλοι πειραματίζονται ευκαιριακά, παρότι δεν έπαψαν να το θεωρούν αμαρτία ή ασθένεια. Κάποιοι άλλοι-ες το αντιμετωπίζουν ως κάτι έμφυτο (μέχρι για «γκέι γονίδιο» έχει γίνει λόγος) και το βιώνουν ως τρόπο ζωής. Από την Παλατινή Ανθολογία μέχρι το σίριαλ Queer As Folk, κι από το πλατωνικό Συμπόσιο μέχρι το gaydar.com., η «σκιά» της ομοφυλοφιλίας είναι πανταχού παρούσα στην ανθρώπινη ιστορία. Από τον ομοερωτισμό των μουσουλμανικών χαμάμ (απόγονων των ελληνορωμαϊκών λουτρών) μέχρι τον «ωραίο τρόπο» των σαμουράι κι από τους Ινδιάνους «μπερντάσηδες» ως τα αγόρια-συζύγους των Αυστραλών Αμπορίτζιναλς, η εν λόγω έκδοση εικονογραφεί τους ποικίλους τρόπους που η επιθυμία αυτή εκφράστηκε ανά τους αιώνες οσότου έρθουν το γκέι κίνημα, τα γκέι «χωριά», το «ροζ» χρήμα, οι «ροζ» αστέρες της πολιτικής και του θεάματος, οι παρελάσεις, οι γάμοι.

Η βαθύτερη κατανόηση της ομοφυλοφιλίας διδάσκει πολλά για την εν γένει σεξουαλικότητα του ανθρώπου, του μόνου ζώου – με ελάχιστες ίσως εξαιρέσεις – που κάνει έρωτα όχι μόνο εξ ανάγκης (την τεκνοποίηση) αλλά και για την ευχαρίστηση, την ηδονή, τη μαγεία του πράγματος – ανεξάρτητα τι γένος έχει το εκάστοτε αντικείμενο του πόθου. Ίσως τελικά η ομοφυλοφιλία να είναι πράγματι «το περίσσευμα της ανθρώπινης καρδιάς», καταπώς έλεγε ο «δικός μας» Κώστας Ταχτσής.

Σύμφωνα με την επιστήμη αλλά και τις σωζόμενες ιστορικές μαρτυρίες, το φαινόμενο των ερώτων μεταξύ ανθρώπων του ίδιου φύλου μοιάζει να είναι τόσο παλιό όσο και ο άνθρωπος. Η «αδύνατη αγάπη» υπήρξε «κουσούρι» οικουμενικό και εμφανίζεται σε διάφορες εποχές με ποικίλες μορφές, άλλοτε περισσότερο κι άλλοτε λιγότερο (έως καθόλου) αποδεκτές. Κάτι που ο περισσότερος κόσμος – ανάμεσά τους πολλοί ομοφυλόφιλοι και λεσβίες – πιθανότατα αγνοεί.

Αναφορές σε σώματα και ψυχές του ίδιου φύλου που «σμίγουν» απαντώνται ήδη στα πρώτα γραπτά έπη της ανθρωπότητας, από τον «Γκιλγκαμές» των Σουμερίων (1700 π.Χ.) και την «Ιλιάδα» (1200 π.Χ.) ως την ινδική «Μαχαμπαράτα» (200 π.Χ.). Οι «σχέσεις στοργής» των Γκιλγκαμές-Εκιντού, Αχιλλέα-Πάτροκλου, Κρίσνα-Αρτζούνα φαντάζουν, γράφεται, υπερβολικά στενές ώστε να είναι απλώς φιλικές. Εξιδανικευμένες αντρικές φιλίες απαντώνται από την αρχαία ελληνική ως την ισλαμική (σούφικη) και την κινεζική γραμματεία, ακόμα και στη Βίβλο (Δαβίδ-Ιωνάθαν). Μπορεί να μην περιλάμβαναν πάντοτε σαρκική επαφή, ούτε όμως την απέκλειαν. Στους αιώνες που ακολούθησαν η ομοφυλοφιλία – αντρική και γυναικεία – πέρασε κυριολεκτικά από σαράντα κύματα. Από την απόλυτη εξιδανίκευση, που αφορούσε κυρίως τη σχέση εφήβου-ωριμότερου (όπως στους αρχαίους Έλληνες και Ρωμαίους, τους Πολυνήσιους, σε κάποιες ινδιάνικες και αφρικανικές φυλές αλλά και στην Ιαπωνία των σαμουράι) ως τη σκληρή καταστολή (όπως στους Ίνκας, στον ευρωπαϊκό Μεσαίωνα αλλά και στους Νεότερους Χρόνους. Διώχτηκαν απηνώς στην ΕΣΣΔ του Στάλιν, ενώ αποτέλεσαν ξεχωριστή κατηγορία στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης). Σε πολλές ιστορικές περιόδους και ιδιαιτέρως κάτω από αυταρχικά καθεστώτα ο έρωτας μεταξύ ανθρώπων του ίδιου φύλου αντιμετωπίστηκε ως εγκληματικός, αρρωστημένος, αφύσικος. Η θρησκεία, η πολιτική εξουσία, η επιστήμη έγιναν πολλές φορές αρωγοί αυτού του «κυνηγιού μαγισσών» για τους δικούς τους ιδιοτελείς λόγους.

Κομβικό σημείο στην αλλαγή νοοτροπίας απέναντι στην ομοφυλοφιλία θεωρείται η επικράτηση της ιουδαιοχριστιανικής ηθικής. Για την ακρίβεια, και οι τρεις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες (Ιουδαϊσμός, Χριστιανισμός και Ισλάμ) την καταδίκαζαν, όπως άλλωστε κάθε μορφή σεξουαλικής ελευθεριότητας. Κάποιοι το ερμηνεύουν ως απόπειρα προστασίας των εφήβων και ειδικά των σκλάβων σε δύσκολες εποχές. Για τους φανατικούς, πάντως, η τιμωρία όφειλε να είναι παραδειγματική, όπως στη βιβλική ιστορία των Σοδόμων. Στη Δυτική Ευρώπη, πολλοί ομοφυλόφιλοι έπεσαν θύματα της Ιεράς Εξέτασης. Οι ομοφυλόφιλες σχέσεις απαγορεύτηκαν και στις αποικίες – οι Ευρωπαίοι «κονκισταδόρες» εκπλήσσονταν από τη φυσικότητα με την οποία τις αντιμετώπιζαν πολλοί ιθαγενείς, αποδίδοντάς τη στον «διάβολο» που τους διακατείχε. Κάποια μεγαλύτερη ανοχή δείχνει η Αναγέννηση όπου πυκνώνουν οι σχετικές αναφορές στις τέχνες και τα γράμματα. Στην αλλαγή των ηθών συμβάλλει από τον 18ο αιώνα ο λεγόμενος Οριενταλισμός, η ιδιαίτερη έλξη που ασκούσε στους τότε Δυτικοευρωπαίους ταξιδευτές η υποτιθέμενη λαγνεία και ελευθεριότητα γυναικών και αντρών στην Ανατολή, από τον Αντρέ Ζιντ και τον λόρδο Βύρωνα μέχρι την Ταγγέρη της μπιτ γενιάς. Όμως η «πρόοδος» αυτή συχνά παλινδρομεί – το φάντασμα της βικτωριανής ηθικής τιμωρεί αμείλικτα όσους επιδίδονταν σε «άνομες» ηδονές, όπως στην περίπτωση του συγγραφέα Όσκαρ Ουάιλντ (που φυλακίστηκε το 1895) ή τον εξαναγκασμό του κορυφαίου Βρετανού μαθηματικού Άλαν Τούρινγκ σε αυτοκτονία (1954).

Να σημειωθεί ότι ο όρος «ομοφυλοφιλία» είναι σχετικά πρόσφατος, δημιούργημα ενός Ούγγρου γιατρού (1860). Ήταν μία από τις πολλές απόπειρες των «απέξω» να χαρακτηρίσουν την κατά Ουάιλντ «αγάπη που δεν τολμά να πει το όνομά της». Αφότου άρχισαν να διαμορφώνουν μια ξεχωριστή ταυτότητα και να διεκδικούν τα δικαιώματά τους ως κοινότητα – αρχικά τη δεκαετία του ’30, πολύ πιο δυναμικά από τη δεκαετία του ’60 και εντεύθεν-, οι ίδιοι οι ομοφυλόφιλοι πρόκριναν τον όρο “gay” (=χαρούμενος). Που με τη σειρά του τείνει σήμερα να αντικατασταθεί εν μέρει από τον πιο ριζοσπαστικό “queer” (=αλλόκοτος, παράξενος).

Ο 21ος αιώνας βρίσκει τους ομοφυλόφιλους στις ανεπτυγμένες, τουλάχιστον, κοινωνίες να έχουν διαμορφώσει μια ταυτότητα, μια σχετική ισονομία και μία κουλτούρα ολόκληρη που επηρεάζει μέχρι και τη «στρέιτ» (την ετεροφυλόφιλη) αισθητική. Η κατάσταση όμως αυτή για κάποιους έφτασε τα όριά της, αντιμετωπίζοντας πλέον κριτική ακόμα και εκ των «έσω» – διότι τελικά οι γκέι κάθε άλλο παρά αποτελούν μια ενιαία κατηγορία με παρόμοια ήθη, έθιμα και χαρακτηριστικά. Απαντώνται σε κάθε κοινωνικό στρώμα, απηχούν απόψεις από όλο το πολιτικό φάσμα, μπορούν να είναι λιγότερο ή περισσότερο ανδροπρεπείς, να αλλάζουν ερωτικούς συντρόφους σαν τα πουκάμισα ή να συνάπτουν μονογαμικές σχέσεις τόσο αυστηρές που θα τις ζήλευαν και οι Πουριτανοί. Είναι μάλιστα αξιομνημόνευτο ότι παρ ’όλη την έξωθεν πολεμική αλλά και τις εγγενείς αντιθέσεις του το ομοφυλόφιλο κίνημα υπήρξε ιδιαίτερα αποτελεσματικό. «Κατόπι, στην τελειωτέρα κοινωνία, κάποιος άλλος σαν εμένα βέβαια θα φανεί κι ελεύθερα θα κάμει», έγραφε ο Κωνσταντίνος Καβάφης το 1908.
Έναν αιώνα αργότερα, η απελευθέρωση φαίνεται πως επετεύχθη, έστω με το (μεγάλο) τίμημα του AIDS. Το οποίο επέδρασε καταλυτικά στην ομοφυλόφιλη κουλτούρα και ψυχοσύνθεση, έστω και αν τελικά αποδείχτηκε πως ο HIV δεν είναι «ρατσιστής».

Δεν ξέρουμε τι γνώμη μπορεί να είχαν για όλα αυτά άνθρωποι άλλων εποχών και πολιτισμών, όπου η ομοφυλοφιλία δεν υπήρχε καν ως έννοια αλλά όπου συνηθίζονταν, ωστόσο, ποικίλες μορφές τέτοιων σχέσεων. Το βιβλίο ‘‘Oμοφυλοφιλία, μια παγκόσμια Ιστορία’’ (εκδόσεις ‘‘Πάπυρος’’) μάς ταξιδεύει στη Χαβάη, τη Νέα Γουινέα, την προαποικιακή Αυστραλία και άλλα μέρη όπου οι ‘‘ομοφυλόφιλοι’’ άντρες και γυναίκες, καθώς κι αυτοί που σήμερα θα ονομάζαμε ‘‘τρανσέξουαλ’’ απολάμβαναν μεγάλου σεβασμού και ήταν πλήρως ενταγμένοι στις δομές των τοπικών κοινωνιών. Η περιήγηση συνεχίζεται στις Αυλές της αυτοκρατορικής Κίνας και της «χρυσής» εποχής του Ισλάμ (9ος-13ος αιώνας). Εδώ κυριαρχούσαν οι ευνούχοι και ενθαρρυνόταν σχεδόν η σύναψη κάποιου τύπου ομοφυλοφιλικών σχέσεων, όπως άλλωστε συνέβη αργότερα σε ορισμένες ευρωπαϊκές Αυλές (όπως του Ερρίκου Β΄ στην Αγγλία και του Ιακώβου Α΄ στη Γαλλία, που προκάλεσαν τη μήνη των συντηρητικών κύκλων και είχαν αμφότεροι κακό τέλος).
Έμφαση στο βιβλίο δίνεται στη συχνά αντικρουόμενη αντιμετώπιση της ομοφυλοφιλίας στους τρεις μεγάλους ασιατικούς πολιτισμούς (ινδικό, κινεζικό και ιαπωνικό) καθώς επίσης στην (πολύ λιγότερο γνωστή) ιστορική εξέλιξη της γυναικείας ομοφυλοφιλίας, από τα λυρικά ποιήματα της Σαπφούς (6ος αι. π.Χ.) ως το «Πηγάδι της Μοναξιάς» της Ράτκλιφ Χολ (1927) κι από τις λεσβιάζουσες πειρατίνες της Καραϊβικής (που δεν είδαμε ποτέ στο σινεμά) ως τις σκληροπυρηνικές ομοφυλόφιλες φεμινίστριες των πρόσφατων δεκαετιών. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές στη σχέση Ισλάμ-ομοφυλοφιλίας αλλά και στην εχθρική στάση που κράτησαν απέναντί της οι ορθολογιστές και οι διανοούμενοι του Διαφωτισμού με εξαίρεση, βεβαίως, τον «θεϊκό» μαρκήσιο Ντε Σαντ. Ειδική μνεία γίνεται τέλος στην παιδεραστία, τον ερμαφροδιτισμό, τους τρανσέξουαλ, τους τραβεστί και τους παρενδυτικούς.

Σύμφωνα με τους συγγραφείς του πονήματος, η σημερινή κατάσταση είναι αμφίσημη. Αφενός εδώ και περίπου τέσσερις δεκαετίες γκέι κοινότητες ανθούν σε πολλά μέρη της Γης, ενώ το ομοφυλόφιλο κίνημα έχει σημειώσει αξιόλογες επιτυχίες στον ανεπτυγμένο, τουλάχιστον, κόσμο. Αφετέρου είναι πλέον εμφανής μια συντηρητική στροφή, όχι μόνο σε τριτοκοσμικές χώρες αλλά και στην «καρδιά» των ΗΠΑ. Γεγονός είναι επίσης πως η βία και οι διακρίσεις δεν έχουν εκλείψει ακόμα και στις πλέον ανεκτικές χώρες. «Μολονότι η ζυγαριά μοιάζει να γέρνει προς την αναγνώριση ολοένα περισσότερων δικαιωμάτων, ακόμα και κάποιες από τις θετικές εξελίξεις των τελευταίων χρόνων είναι συζητήσιμες: Το ότι π.χ. σε ορισμένα μέρη του κόσμου τα ομοφυλόφιλα ζευγάρια δικαιούνται πλέον να παντρεύονται (κάποτε και να υιοθετούν), συνεπάγεται πιθανόν μια παράλληλη υποχώρηση της κοινωνικής ανοχής απέναντι σε άλλου τύπου σχέσεις και συμπεριφορές… Το μέλλον είναι ανοικτό, αλλά η κατεύθυνση όπου θα μας οδηγήσει τελικά η ομοφυλόφιλη χειραφέτηση παραμένει αδιευκρίνιστη».

Info: Η έκδοση «Ομοφυλοφιλία, μια παγκόσμια ιστορία» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πάπυρος

(δημοσιεύτηκε στο περιοδικό “ΚΛΙΚ”)