Από τον Όσκαρ Ουάιλντ στους Pet Shop Boys

Η 26η Ιουνίου του 1969 είναι η ιστορική αφετηρία του σύγχρονου gay κινήματος, γύρω απ’ το οποίο οικοδομήθηκε μια ολόκληρη κουλτούρα. Τι σημαίνει, όμως, «gay κουλτούρα»; Είναι μια ιδιαίτερη κατηγορία πολιτισμικού «γίγνεσθαι» ή ένα «εφεύρημα» που αναφέρεται σε κάτι πολύ ευρύτερο;

«Το να κάνεις ελεύθερα έρωτα μ’ έναν άνθρωπο του ίδιου φύλου, είτε από πεποίθηση είτε ευκαιριακά, δεν φτάνει … Η πράξη αυτή συνεπάγεται έναν ολόκληρο κόσμο αντιλήψεων, επιλογών και αξιών, που είναι υπό διαμόρφωση. Δεν αρκεί, λοιπόν, ν’ αναφέρεσαι στον ομοφυλόφιλο έρωτα με βάση τις μαρτυρίες από παλιότερους πολιτισμούς. Το ζήτημα είναι, ξεκινώντας απ’ αυτή την εμπειρία, να οικοδομήσεις νέα πολιτιστικά μοντέλα και τρόπους ζωής». Έτσι σηματοδοτούσε ο Γάλλος φιλόσοφος Μισέλ Φουκό (1926-84) την gay κουλτούρα (εκ των θεμελιωτών της οποίας θεωρείται, άλλωστε) γύρω στις αρχές της δεκαετίας του ’80, οπότε ο κατά Όσκαρ Ουάιλντ «έρωτας που δεν τολμά να πει τ’ όνομά του» προέλαυνε θριαμβευτής.

«Δεν έχουμε πια gay κουλτούρα, δεν το πιστεύω. Έχουμε μια σεξουαλικότητα, απ’ όπου κατασκευάσαμε μια κουλτούρα που μας έχει εξοντώσει», δήλωσε πρόσφατα ο Λάρι Κράμερ, ιδρυτικό μέλος της Act Up, της πιο δυναμικής οργάνωσης κατά του AIDS. Πολλοί είναι οι gay, και όχι μόνο οι ακτιβιστές ή οι διανοητές του «χώρου» που διαπιστώνουν σήμερα πως η «υπερπρωτοπόρα», κάποτε, στα γράμματα, τις τέχνες και τον πολιτισμό gay κουλτούρα έχει υποβαθμιστεί σ’ ένα «εύπεπτο καταναλωτικό συνονθύλευμα – αντιγραφή των μικρομεσαίων ετεροφυλόφιλων κοινωνικών στερεοτύπων». Κι ολ’ αυτά σε μια εποχή, που οι gay είναι, επιφανειακά τουλάχιστον, περισσότερο αποδεκτοί από ποτέ, όχι μόνο στα πολιτιστικά πράγματα – όσο ακριβοθώρητα ήταν παλιότερα ένα βιβλίο, μια ταινία, ένας δίσκος ή ένα θεατρικό με «ωμό» περιεχόμενο, τόσο «του συρμού» έχουν γίνει σήμερα -, αλλά και σ’ όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής.

Αστέρια της ποπ (Έλτον Τζον, Pet Shop Boys, Μελίσα Έθριτζ, Τζορτζ Μάικλ, Μόρισεϊ, «Boyz» bands), του σινεμά (Πέδρο Αλμοδοβάρ, Στίβεν Φρίαρς, Έλεν Ντι Τζένερις, Χίλαρι Σουάνκ), της μόδας, (από πού ν’ αρχίσεις!), πολιτικοί (τουλάχιστον η … μισή βρετανική βουλή), ακόμα κι επιχειρηματίες τολμούν αυτοβούλως, πλέον, το «outing». Οι gay χαρακτήρες έγιναν οικείοι και στην τηλεόραση, ενώ κάποιοι γκρινιάζουν για «gay πολιτιστική δικτατορία» (κατά το αμίμητο «gay Μαφία»)!

Ο όρος gay κουλτούρα προέρχεται από το «λεξιλόγιο» του κινήματος της gay απελευθέρωσης. Το σύγχρονο gay κίνημα ξεκινά «επισήμως» την 26η Ιουνίου του 1969, οπότε οι θαμώνες του νεοϋορκέζικου gay κλαμπ «Stonewall Inn» απάντησαν δυναμικά στις συνεχείς επιδρομές της αστυνομίας, αναστατώνοντας ολόκληρο το Γκρίνγουϊτς Βίλατζ (η μέρα αυτή καθιερώθηκε διεθνώς ως Ημέρα Ομοφυλόφιλης Υπερηφάνειας / Gay Pride Day και γιορτάζεται απ’ τη Νέα Υόρκη ως το Σίδνεϊ με διαδηλώσεις, παρελάσεις, συναυλίες, πάρτι κ,λπ. – η Αθήνα δεν «παίζει» φέτος, αλλά πέρσι είχαμε Τζίμι Σόμερβιλ «live»).

Οι gay αναζήτησαν «συμμάχους» όχι μόνο στην πολιτική, αλλά – ιδίως – στον πολιτισμό, ένα χώρο όπου ανέκαθεν πρωταγωνιστούσαν. Ήταν η εποχή που μεσουρανούσαν δημιουργοί όπως ο αμφισεξουαλικός εξωγήινος ρόκερ Μπάουϊ-Ζίγκι, ο «προφήτης» Γουόρχολ, ο «άγιος» Ζενέ, ο Παζολίνι, ο Βισκόντι, ο Φασμπίντερ, οι Queen, η Ντιβάιν, ο Μπόλντουϊν, ο Μπάροουζ, το Living Theater, η εποχή που «δικαιώνονταν» μορφές όπως οι Χίρσφελντ, Ζιντ, Γουίτμαν, Μπρίτεν, Τσαϊκόφσκι, Ουαϊλντ, Κρισπ, Κοκτό, Βιρτζίνια Γουλφ, Τένεσι Ουϊλιαμς, η εποχή που ανέδειξε τη «στρατευμένη» gay λογοτεχνία και τέχνη.

Το «σοκ» του AIDS στη δεκαετία του ’80 έδωσε νέα πνοή κι έναν πιο υπαρξιακό χαρακτήρα στα gay πολιτιστικά δρώμενα – βλέπε ταινίες όπως οι «Άγριες Νύχτες», «Φιλαδέλφεια», βιβλία όπως «Τα Χρόνια της Αρρώστιας» του Ν. Σπίνραντ , «Η Νόσος ως Μεταφορά» της Σ. Σόνταγκ κ.λπ. Μεγάλες απώλειες υπήρξαν και στις τάξεις των gay δημιουργών (Νουρέγιεφ, Χάτσον, Μέρκιουρι κ.ά.).

Στις μέρες μας, η gay κουλτούρα και αισθητική αφομοιώθηκαν σε μεγάλο βαθμό – όπως ολόκληρη η «gay σκηνή», άλλωστε – από τη βιομηχανία του θεάματος και της διασκέδασης και τον συνυφασμένο μ’ αυτή καταναλωτισμό. Μολονότι, λοιπόν, τα ήθη μας δεν έχουν φιλελευθεροποιηθεί παρά στη βιτρίνα, το «gay» έγινε «mainstrream», «της μόδας», εξ ου και οι διαμαρτυρίες για «πολιτιστικό εκφυλισμό» – αν παλιότερα οι ομοφυλόφιλοι ήταν παντού «avant guarde», σήμερα επιδεικνύουν μια ναρκισσιστική και μάλλον αδιάφορη κουλτούρα, αν εξαιρεθεί η συμβολή τους στην ποπ και την τέκνο!

Άλλοι λένε πως η … πολλή απελευθέρωση επέφερε δημιουργική πενία», άλλοι πως η αυξημένη παραγωγή απέβη σε βάρος της ποιότητας κι άλλοι μιλούν για μια γενικότερη πολιτισμική στασιμότητα, που όμως ήδη κυοφορεί τις νέες πρωτοπορίες. Το σίγουρο είναι πως η gay κουλτούρα δεν θα σβήσει, όσο οι ομοφυλόφιλοι θα πρέπει να ισορροπούν ανάμεσα στις επιταγές της ενσωμάτωσης κι εκείνες μιας καταρχήν «αιρετικής», για την κοινωνία που γνωρίζουμε, επιθυμίας, που κανείς ανθρώπινος νόμος δεν μπορεί ν’ αφορίσει ή να δικαιώσει.

«Άνδρας τον άνδρα ν’ αγαπά»…

Η gay κουλτούρα στην Ελλάδα ακολουθούσε πάντοτε «υπόγειες διαδρομές» Παρότι ο γνωστός από την αρχαιότητα ως «ο των Ελλήνων έρως» υπήρξε ανέκαθεν κομμάτι της κουλτούρας μας, δύσκολα κάποιος θα εντοπίσει «gay κουλτούρα» στην Ελλάδα με τη σύγχρονη έννοια του όρου. Διαφορετικά τα βιώματα, οι κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες. Είτε από ατολμία είτε από έλλειψη πραγματικής ανάγκης, οι Έλληνες gay δεν έφτιαξαν ουσιαστικά ποτέ μια «σκηνή» όπως την εννοούν στη Δύση – το ίδιο το εγχώριο κίνημα, όσο «ηρωικό», υπήρξε βραχύβιο.

Ο «Άνδρας τον Άνδρα ν’ Αγαπά», το πρώτο σύγχρονο «gay» ποίημα χρεώνεται στον Ζακύνθιο δικαστή Γεώργιο Τερτσέτη (1800-74). Ο Καβάφης μάλλον θ’ απέρριπτε τον όρο «gay ποιητής» και το ίδιο πρόθεμα θ’ απέφευγαν ο Κουν, ο Χατζιδάκις, ο Ταχτσής, ο Τσαρούχης, ο Ασλάνογλου, ο Χριστιανόπουλος ακόμα, όσο κι αν δεν έκρυβαν τις προτιμήσεις τους. Αντίθετα, οι Ναπολέων Λαπαθιώτης, Ανδρέας Βουτσινάς, Γιώργος Μαρίνος, Γιώργος Ιωάννου, Αλέξης Μπίστικας, Γιάννης Παλαμιώτης, Ανδρέας Αγγελάκης θα το δέχονταν πιο άνετα.

«Cult» gay περιοδικά όπως το «Αμφί» και το «Κράξιμο» θεωρούνται σήμερα συλλεκτικά. Από τη δεκαετία του ’80 και μετά, το «gay» στοιχείο αποπεριθωριοποιείται και μπαίνει δυναμικά στα εγχώρια πολιτιστικά πράγματα. Πολλοί είναι οι επώνυμοι gay στον κινηματογράφο, το θέατρο, τη μουσική και τα ΜΜΕ, ελάχιστοι όμως θα παραδέχονταν δημοσίως αυτή τους την «ιδιαιτερότητα». Όχι πως η «δήλωση» αυτή είναι το παν – στην καθ’ ημάς Ανατολή, «ένα κερί αρκεί», όπως θα έλεγε ο μεγάλος Αλεξανδρινός. Η ειλικρίνεια είναι το καταρχήν ζητούμενο.